Erfgoed: De geschiedenis van een begrip by Frans Grijzenhout


9859b7802fb5a1c-261x361.jpg Author Frans Grijzenhout
Isbn 9789053569122
File size 10MB
Year 2009
Pages 336
Language Dutch
File format PDF
Category religion


 

Erfgoed AUP_Erfgoed_boek.indb 1 03-04-2007 11:05:02 AUP_Erfgoed_boek.indb 2 03-04-2007 11:05:02 Erfgoed De geschiedenis van een begrip FRANS GRIJZENHOUT (red.) A M STERDAM UNIVERSITY PRESS AUP_Erfgoed_boek.indb 3 03-04-2007 11:05:02 Reeks Nederlandse Begripsgeschiedenis I II III IV Vaderland, red. N.C.F. van Sas Vrijheid, red. E.O.G. Haitsma Mulier en W.R.E. Velema Beschaving, red. P. den Boer Burger, red. J.J. Kloek en K. Tilmans Verschenen buiten de reeks: History of concepts: Comparative perspectives, red. I. Hampsher-Monk, K. Tilmans en F. van Vree. Deze uitgave kwam tot stand met steun van Stichting Charema. Omslagillustratie: Johann Georg Hainz (1630-1688), Rariteitenkabinet, ca. 1666, doek, 118 x 96 cm, Amsterdams Historisch Museum, Amsterdam Omslagontwerp: Crasborn, Valkenburg aan de Geul Zetwerk: Fontline, Nijmegen ISBN 978 90 5356 912 2 NUR 688 © Amsterdam University Press, Amsterdam, 2007 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j0 het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. AUP_Erfgoed_boek.indb 4 03-04-2007 11:05:02 Inhoud Frans Grijzenhout Inleiding 1 Peter van den Berg Erfgoed: de juridische herkomst van een metafoor 21 Willem Frijhoff Hemels erfgoed: een reflectie 45 Sandra Langereis Antiquitates: voorvaderlijke oudheden 57 F.C.J. Ketelaar Archieven: munimenta en monumenta 85 Frans Grijzenhout Vaderlandse oudheden 109 E.O.G. Haitsma Mulier Erflaters: levensbeschrijvingen van voorbeeldige Nederlanders 133 Coert Peter Krabbe Monumenten: architectonische overblijfselen 151 Willemien Roenhorst Monumenten van natuur en schoonheid 175 Lisa Kuitert Literair erfgoed: van oude vodden en klassieken 205 Martijn Eickhoff Archeologisch erfgoed: een onbeheersbaar concept 231 Wessel Krul Tegen het erfgoed: over vooruitgang en vandalisme 265 INHOUD AUP_Erfgoed_boek.indb 5 V 03-04-2007 11:05:02 Lijst van afbeeldingen Namenregister Geografisch register Trefwoordenregister Over de auteurs VI 02-4328-inhoud.indd 6 305 311 317 321 329 ERFGOED 05-04-2007 11:31:52 Inleiding FRANS GRIJZENHOUT Erfgoed. Dat woord verschijnt keer op keer, in geleerde publicaties, in tijdschriften, in kranten. Het wordt, met toenemend gemak, in de mond genomen, door politici, ambtenaren, museumdirecteuren, archeologen, journalisten.1 Het gebruik van het woord kent van oudsher twee hoofdbestemmingen. Aan de ene kant wordt het toegepast op een breed scala aan voorwerpen. Dan gaat het over objecten in musea: schilderijen, tekeningen, beeldhouwkunst, archeologische en historische voorwerpen. Het wordt toegepast op de kilometerslange inventaris van talrijke archieven. Het gaat over gebouwde monumenten, tegenwoordig ook over bewaard gebleven elementen van historisch landschap. Maar ook minder statische en soms minder grijpbare voorstellingen en creaties uit heden en verleden worden inmiddels tot het erfgoed gerekend: literatuur, toneel, muziek, film, televisie. Tegenwoordig wordt voor al die voorwerpen samen het begrippenpaar ‘cultureel erfgoed’ gebruikt. Het heeft bijna altijd betrekking op de materiële kant van het erfgoed: meestal gaat het om tastbare voorwerpen en scheppingen of daarvan afgeleide voorstellingen. In de verte klinkt in deze toepassing van het woord nog de oorspronkelijke juridische betekenis van het begrip ‘erfgoed’ door: onvervreemdbare goederen die van geslacht op geslacht, vaak van vader op zoon, moeten worden doorgegeven. Dit is ook de eerste betekenis die het Woordenboek der Nederlandsche Taal aan het begrip geeft: ‘goed dat men erfelijk bezit’.2 Peter van den Berg heeft over de juridische grondslag van het begrip in dit boek een zeer verhelderend eerste hoofdstuk geschreven. Het andere, eveneens breed toegepaste gebruik van het woord ‘erfgoed’ richt zich juist op de immateriële betekenis van het woord. Dan gaat het om de geestelijke erfenis van een denker of kunstenaar, om bepaalde tradities binnen een familie, een stam, om het geloof of om het geheel aan normen, waarden en culturele prestaties van een hele cultuur. In de joods-christelijke traditie leeft die gedachte sterk, want ‘De Heer kent de dagen der vromen, eeuwig blijft hun het erfdeel bewaard’, zegt de psalmist.3 1. Y. van Eekelen, ‘Hoe breeeed is cultureel erfgoed? Van stoffig stiefkind tot gekoesterde schatkamer’, Museumvisie (2003) nr. 4, 40-43. 2. Woordenboek der Nederlandsche Taal, III (’s-Gravenhage 1916-1920) kolom 4178. 3. Psalm 37:18 in de vertaling van Ida G.M. Gerhardt en Marie H. van der Zeyde: De psalmen (z. pl. 1972) 77. INLEIDING AUP_Erfgoed_boek.indb 1 1 03-04-2007 11:05:02 Het onvervreemdbaar erfgoed van het geloof moet worden doorgegeven, het erfdeel dat de gelovige ten slotte rechtens toevalt, is de eeuwige gelukzaligheid. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal spreekt in dit verband van ‘geestelijke goederen’ en van ‘goed dat door God vast in het vooruitzicht wordt gesteld’.4 Maar het begrip erfgoed heeft niet alleen betrekking op de leerstellingen van het geloof. Het strekt zich ook uit tot de praxis van geloven, denken, cultureel en maatschappelijk handelen, een praxis die navolgenswaardig wordt gevonden en daarom in ere en in gebruik wordt gehouden, hoe moeilijk dat ook is in een steeds veranderende wereld. Over de religieuze dimensie van het erfgoedbegrip schrijft Willem Frijhoff in deze bundel. De gedachte van eeuwige gelukzaligheid als erfdeel voor een gelovige kende de stoïcijnse wijsgeer Seneca in de eerste eeuw na Christus niet. In een van zijn brieven aan Lucilius riep hij juist op tot aanvaarding van de erfenis die de sterflijke Ouden vóór hem hadden nagelaten. Die bijeen gezwoegde ‘erfenis van velen’ (multorum hereditatem), vond Seneca, moeten we dankbaar aanvaarden, als een goed huisvader beheren, systematiseren, toepassen én vermeerderen, want ‘de erfenis moet groter zijn wanneer die van mij op nakomelingen overgaat’ (maior ista hereditas a me ad posteros transeat). Net als het geval is bij de oorspronkelijke, materiële erfgoederen heeft het nageslacht dus volgens Seneca de taak de geestelijke erfgoederen te ontwikkelen. De voorgangers moeten daarom in ere worden gehouden als waren het goden. Hun afbeeldingen konden daarbij helpen: ‘Waarom zou ik er geen beelden van grote mannen op na houden als stimulansen voor mijn ziel, waarom zou ik hun verjaardagen niet vieren?’, zo vraagt Seneca zich af. De nagedachtenis en de denkbeelden van Marcus Cato senior en junior, Laelius de Wijze, Socrates, Plato, Zeno en Cleanthes konden op die manier levend worden gehouden.5 Insgelijks suggereerde Horatius dat de erfenis van poëzie of wijsheid beter bestand is tegen de verwoestende werking van de tijd dan een gedenkteken van brons (monumentum aere perennius): Een gedenkstuk duurzaemer dan metael, En hooger dan een koninglyk stelsel van eerezuilen, Dat noch vraetige slagregen, noch uitgelaten noordenwind, Noch ontelbare reeks van jaeren en verloop van tyden kan vernietigen.6 De antieke gedachte dat de denkbeelden van de voorgangers beschouwd moeten worden als hun geestelijke erfenis aan het nageslacht en de bemiddelende rol die het beeld daarin kan spelen, is op een schitterende wijze verbeeld in Rembrandts schilderij Aristoteles met de buste van Homerus (afb. 1). De filosoof probeert via dat beeld van de dichter letterlijk, fysiek in contact te komen met de bron van zijn inspiratie, met de erflater, zo 4. Woordenboek der Nederlandsche Taal, III, kolom 4178-4179. 5. ‘Quidni ego magnorum virorum et imagines habeam incitamenta animi et natales celebrem?’: Seneca, Leren sterven. Brieven aan Lucilius (vertaling V. Hunink; Amsterdam 2004) 64-66. 6. Horatius, Oden, boek III, in een Nederlandse vertaling bij: Phileleutherus Timaretes, Verzameling van gedenkstukken in Nederland (3 dln.; ’s-Gravenhage 1777-1781), ‘Voorrede’, XXVI. 2 AUP_Erfgoed_boek.indb 2 FRANS GRIJZENHOUT 03-04-2007 11:05:03 Afb. 1. Rembrandt van Rijn (1606-1669), Aristoteles met de buste van Homerus, 1653, doek, 143,5 x 136,5 cm, Metropolitan Museum, New York. men wil. (Over dat begrip levert Haitsma Mulier een bijdrage aan dit boek.) Het materiële beeld van de antieke dichter kan helpen om die inspiratie op gang te brengen.7 Op zijn beurt moest de aanblik van een andere door Rembrandt geschilderde voorstelling van Homerus de toenmalige directeur van het Rijksmuseum, Schmidt Degener, de kracht geven om de oorlogsjaren door te komen. En de schilderijen van Rembrandt zelf worden inmiddels weer gerekend tot het culturele erfgoed in de meer engere, materiële zin, zoals hierboven beschreven. In een notendop is daarmee ook de overgang in beeld gebracht van het erfgoedbegrip in ruimere, filosofische zin naar dat in de materiële betekenis van het woord. Oorspronkelijk hadden die beelden, hadden die objecten vooral zin en betekenis als de dragers van het geestelijke erfgoed en als inspiratiebron voor de navolging van het in beeld gestelde voorbeeld. Langzamerhand echter is het beeld van 7. Over het schilderij van Rembrandt: J. Giltaij, Ruffo en Rembrandt. Over een Siciliaans verzamelaar in de zeventiende eeuw die drie schilderijen bij Rembrandt bestelde (diss. Amsterdam (Vrije Universiteit) 1997) m.n. 38-42. INLEIDING AUP_Erfgoed_boek.indb 3 3 03-04-2007 11:05:04 de bemiddelaar zelf tot fysiek museaal object geworden dat voornamelijk om andere redenen wordt gewaardeerd. De positieve, offensieve omgang met het geestelijk erfgoed, zoals verwoord door Seneca, die zich richt op de kracht van een traditie en op de bijdrage die elke nieuwe generatie daaraan moet geven, vinden we vandaag de dag in ons werelddeel nog maar zelden. De houding die we het meest aantreffen in verband met het cultureel erfgoed in de ruime zin des woords is er eerder een van bezorgdheid en verdediging. Nog onlangs riep de journalist Ben Knapen op tot het levend houden van het ‘Europees erfgoed’. Daarmee doelde hij op de geschiedenis van Europa, op de humanistische en christelijke waarden die in dit werelddeel zijn ontwikkeld en die we nu in zijn ogen te makkelijk relativeren en te snel loslaten.8 Die tegenstelling tussen een positieve en een defensieve omgang met het erfgoedbegrip raakt aan de kern van de gecompliceerde betekenis en werking ervan. Het gaat om nagelaten goederen of gedachten van iemand die ons tijdens diens leven dierbaar was, het is een erfenis die we graag willen aanvaarden en bewaren, ook voor volgende generaties. We willen dat erfgoed op de een of andere manier ook levend houden, door het te gebruiken, te benoemen, te bestuderen, steeds opnieuw te interpreteren, te bewonderen. Tegelijkertijd herinnert het woord erfgoed ons juist aan het feit dat die goederen of gedachten afkomstig zijn van iemand die er niet meer is, aan het feit dat een periode is afgesloten, dat een cultuur niet meer bestaat. ‘Het erfgoed levend houden’, dat is de zware opdracht voor de erfgenamen, die in het nu leven, vorm moeten geven aan hun eigen cultuur en misschien op hun beurt een eigen nalatenschap willen creëren. Soms lukt het om die zorg voor het erfgoed te integreren in de levende cultuur van vandaag. Maar vaak lukt dat niet of na een tijd niet meer. Dan wordt erfgoed, of dat nu van fysieke of van geestelijke aard is, tot ‘een museumstuk’, een benaming die er voor velen op duidt dat het voorwerp geplaatst is in de diepste ring van het vergeten. Tussen de zuiver materiële en de puur spirituele betekenis van het woord ‘erfgoed’ heeft zich nog een derde categorie weten te nestelen, namelijk het zogenaamde ‘immateriële erfgoed’, dat de laatste jaren sterk in de belangstelling staat. Daarbij gaat het niet zozeer om bijvoorbeeld de waarden van de islam of om de erfenis van het klassieke denken aan de westerse wereld. Ook gaat het niet om een brede opvatting van sociabiliteit of van maatschappelijke praktijken in den brede. Het gaat meestal om specifieke vormen van culturele representatie – authentiek dan wel invented – die dreigen te verdwijnen, zoals bepaalde kroningsrituelen, processies, feesten en andere gebruiken. Hoewel recente Unesco-convenanten met betrekking tot de bescherming van het immateriële erfgoed spreken van de onderliggende normen en waarden en zelfs van de identiteit van de gerepresenteerde cultuur, lijkt mij de stelling gerechtvaardigd dat de bescherming van het immateriële erfgoed dichter ligt bij de engere, materiële opvatting van het 8. B. Knapen, ‘Koester Europees erfgoed’, NRC Handelsblad, 28 december 2005. 9. Convention for the safeguarding of the intangible heritage (Parijs 2003). Over het Unesco-initiatief en Nederland: A. van der Zeijden, ‘Volkscultuurzorg in een moderne, industriële samenleving’, Alledaagse dingen. Tijdschrift over volkscultuur in Nederland 8 (2002), nr. 2, 4-9. 4 AUP_Erfgoed_boek.indb 4 FRANS GRIJZENHOUT 03-04-2007 11:05:04 erfgoed, dan bij de ruimere, geestelijke en maatschappelijke interpretatie.9 Ook in het geval van de bescherming van het immateriële erfgoed gaat het immers om de vastlegging en het behoud van voorstellingen van de ander, als iets wat ligt buiten degene die deze wil behouden. Cultureel erfgoed Deze korte introductie van het begrip ‘erfgoed’ zou de indruk kunnen wekken, dat het woord of varianten op dat woord al eeuwen worden gebruikt in de hierboven aangehaalde betekenissen. Wat betreft de tweede, geestelijke toepassing is dat zeker waar, getuige Seneca en de psalmist. Maar wat betreft de andere, meer materiële toepassing op historische artefacten, is het helemaal niet waar. De toespitsing op – en misschien moeten we ook wel zeggen: die inperking tot – materiële historische objecten van culturele waarde is namelijk betrekkelijk recent. Het is juist deze formule van het ‘cultureel erfgoed’ die in de laatste decennia zo’n hoge vlucht heeft genomen. In Nederland danken we het brede gebruik van dit begrippenpaar voornamelijk aan F.J. Duparc, die het in 1975 opnam in de titel van zijn overzichtswerk Een eeuw strijd voor Nederlands cultureel erfgoed. Voor Duparc was die eeuw van strijd begonnen met de aanstelling in 1875 van Victor de Stuers tot referendaris van Kunsten en Wetenschappen bij het ministerie van Binnenlandse Zaken. Die aanstelling had De Stuers voor een niet gering deel te danken aan de publicatie van zijn artikel ‘Holland op zijn smalst’ in het novembernummer van het tijdschrift De Gids in 1873. In ruim tachtig bladzijden vroeg De Stuers de aandacht van het weldenkende deel der natie voor het feit dat allerlei kunstwerken uit Nederland verdwenen of dreigden te verdwijnen: de aanstaande verkoop van het doxaal uit de SintJan in ’s-Hertogenbosch was de directe aanleiding voor De Stuers’ opwinding. Maar hij sprak zich ook uit voor of tegen de wijze van restaureren van bepaalde historische gebouwen, maakte zich druk over de sloop van sommige objecten en deed aanbevelingen voor de manier waarop de overheid vorm kon geven aan een actievere bescherming van kunsten en wetenschappen. Het is tekenend voor de benadering van Duparc dat hij het jaar van de aanstelling van De Stuers als uitgangspunt voor zijn boek nam en niet de publicatie van het geschrift. Duparc – zelf ambtenaar en zoon van M.I. Duparc, die als ambtenaar een belangrijke rol in de eerste decennia van het cultuurbehoud had gespeeld – was vooral geïnteresseerd in de rol van de overheid bij de bescherming van het cultureel erfgoed. Hoewel hij ruimschoots erkende dat ook al vóór De Stuers sommigen zich daarvoor hadden ingezet, was zijn benadering sterk statelijk en institutioneel. Hij richtte zich vooral op de geschiedenis van de diverse instellingen, op de wet- en regelgeving en op de organisatie van de rijksoverheid. Het boek is dan ook geschreven ‘ter herinnering van een eeuw rijksbeleid ten aanzien van musea, oudheidkundig bodemonderzoek en archieven’.10 Voor de geschiedenis daarvan is het boek nog steeds van eminent belang. 10. F.J. Duparc, Een eeuw strijd voor Nederlands cultureel erfgoed (’s-Gravenhage 1975) II. INLEIDING AUP_Erfgoed_boek.indb 5 5 03-04-2007 11:05:04 Maar zoals uit de bijdragen van onder andere Sandra Langereis, Coert Krabbe en Willemien Roenhorst aan deze bundel blijkt, hebben velen vóór De Stuers zich al ingespannen voor het behoud van datgene wat we nu cultureel erfgoed zouden noemen. Net als De Stuers gebruikten zij daarvoor echter over het algemeen andere termen en begrippen dan wij nu: in diverse bijdragen in dit boek wordt dan ook aandacht besteed aan die begrippen: antiquitates, ‘oudheden’, ‘gedenkstukken’, ‘monumenten’ en ‘voorwerpen van kunst en wetenschap’. Duparc laat zich op geen enkele wijze uit over de motieven voor zijn keuze van het begrippenpaar ‘cultureel erfgoed’, dat zo’n prominente plaats inneemt binnen zijn titel. Kennelijk was het voor hem een volkomen vanzelfsprekende uitdrukking. Wel geeft hij een uitvoerige omschrijving van wat hij onder ‘materieel cultureel erfgoed’ verstaat: ‘al wat het verleden, ook het allerjongste verleden, aan culturele goederen aan ons, het nageslacht, heeft overgebracht. Het beperkt zich volstrekt niet tot voorwerpen van kunst en kunstnijverheid, hoe een essentieel element deze er ook van uitmaken. Evenmin beperkt het zich tot hetgeen in eigen land of door landgenoten is gemaakt; juist tegenwoordig nu de bewoonde wereld steeds meer één geheel aan het worden is, dient men onder cultureel erfgoed te verstaan wat de mensheid in haar geheel heeft voortgebracht en aan ons, mensen van thans, heeft nagelaten.’11 Dat is een verrassend moderne en vooruitstrevende definitie van een op dat moment vrijwel nieuw begrip. De eerste keer dat het woord ‘erfgoed’, althans voor zover bekend, uitdrukkelijk in verband werd gebracht met voorwerpen van kunst en wetenschap (zoals de meest gangbare formulering in die tijd luidde), was in 1952 toen het Rijksarchief zijn 150-jarig bestaan vierde. In de inleiding op de catalogus bij de tentoonstelling ter gelegenheid daarvan werden de archieven door Algemeen Rijksarchivaris Graswinckel betiteld als ‘het kostbare erfgoed van het verleden’, dat aan de zorgen van de beheerders was toevertrouwd. Ketelaar schrijft elders in dit boek uitgebreid over deze en andere opvattingen met betrekking tot de archieven als erfgoed. Als Duparc de woordcombinatie ‘cultureel erfgoed’ al niet zelf heeft gemunt, dan heeft hij er in ieder geval voor gezorgd dat deze munt in omloop werd gebracht en meteen een brede acceptatie ondervond, ook binnen de overheid zelf. Het is bijvoorbeeld zo dat de afdeling binnen het nationale overheidsapparaat die lange tijd de meer institutionele benaming ‘Monumenten, Musea en Archieven’ droeg, na een korte periode waarin gesproken werd van de Directie Beleidszaken Cultuurbeheer, in 1995 is omgedoopt tot de Directie Cultureel Erfgoed. Sindsdien voeren tal van instellingen het woord ‘erfgoed’ met trots in hun naam. De verschillende lokale of provinciale ‘erfgoedhuizen’ die thans bestaan mogen daartoe als bewijs strekken. 11. Duparc, Een eeuw strijd voor Nederlands cultureel erfgoed, XV. 6 AUP_Erfgoed_boek.indb 6 FRANS GRIJZENHOUT 03-04-2007 11:05:05 Patrimoine Meer dan door het jubileum van het Rijksarchief zal Duparc zich in zijn titelkeuze hebben laten inspireren door het Franse of misschien het Engelse taalgebruik. Daar werd al langer, soms al veel langer, gesproken van (cultural) heritage en patrimoine (artistique). Aan de Fransen komt de eer toe de hedendaagse opvatting van wat cultureel erfgoed is op een beslissende manier te hebben vorm gegeven. Dat gebeurde in het kader van de Franse Revolutie, een gebeurtenis in de Europese geschiedenis die op zoveel terreinen van beslissende invloed is geweest op de vorming en de formulering van allerlei maatschappelijke en culturele begrippen. De Franse revolutionairen maakten met ongekend geweld een eind aan de alom tegenwoordige representatie van de kerk, de adel en het Franse koningshuis. De koningsgraven in Saint-Denis moesten het ontgelden, heraldische tekens werden alom weggehakt, kloosters ontruimd. De kunstverzamelingen van geëmigreerde of geguillotineerde edellieden werden genationaliseerd. Dat riep al snel de vraag op wat er met al die voorwerpen moest gebeuren. Moesten ze worden vernietigd, als tekens van een veracht en nu verworpen despotisme? Moesten ze worden verkocht, om de nationale economie te versterken? Of moesten ze worden bewaard als getuigenissen van de vooruitgang van de menselijke geest? De Franse Revolutie is al met al niet alleen de periode geweest van een grootschalige vernietiging van het erfgoed, maar tevens van een op nationale leest geschoeide, goed georganiseerde bescherming van dat erfgoed, onder andere in nationale musea als het Louvre, het Musée des Monuments français en het Muséum d’Histoire naturelle.12 Armand-Guy Kersaint heeft als een der eersten het juridische begrip patrimoine, het onvervreemdbaar vaderlijk erfdeel,13 toegepast op al die overgebleven en aan de staat toegevallen oudheden, kunststukken en monumenten. In een Discours sur les monuments publics, uitgesproken in de Raad van Parijs op 15 december 1791, noemde hij deze voorwerpen ‘le patrimoine de tous’, het erfdeel van allen. Zij verdienden het dan ook op kosten van de staat te worden onderhouden. De Franse natie zag hij als de rechtmatige erfgenaam die op een verstandige en ordelijke wijze de haar toegevallen boedel moest bestieren. Een oud-officier van het koninklijk leger, F. Puthod de Maisonrouge, was hem op 4 oktober van dat jaar voorgegaan toen hij in de Assemblée uiting gaf aan zijn ‘orgeuil de voir un patrimoine de famille devenir un patrimoine national’.14 Ook elders in revolutionaire stukken uit deze periode, zoals in de uitgebreide Instruction sur la manière d’ inventorier et de conserver […] (1793-1794), wordt gesproken van een héritage, een rijke erfenis die tot op dat moment was misbruikt voor het plezier van weinigen maar die voortaan door de grande famille van de natie, als depothouder van deze erfenis, moest worden bestierd. Dit is wat Françoise Choay zo treffend ‘de allegorie van het 12. Er bestaat een vracht aan literatuur over de gevolgen van de Franse Revolutie voor het cultureel erfgoed. Ik noem hier slechts E. Pommier, L’art de la liberté. Doctrines et débats de la Révolution française (Parijs 1991) en D. Poulot, Musée, nation, patrimoine 1789-1815 (Parijs 1997). 13. Zie de bijdrage van Peter van den Berg elders in deze bundel. 14. Pommier, L’art de la liberté, 44-45. Met dank aan Eric Ketelaar. INLEIDING AUP_Erfgoed_boek.indb 7 7 03-04-2007 11:05:05 erfgoed’ heeft genoemd: een voor iedereen herkenbare, samenhangende en daardoor volledig overtuigende en inspirerende metafoor van een zaak die anders hopeloos complex en moedeloos makend zou zijn geweest.15 Die nationale erfenis moest ook worden beschermd tegen overijverige revolutionairen die deze dreigden te vernietigen. Om aan die dreiging het hoofd te bieden verzon de constitutionele abt Grégoire het woord vandalisme. Volgens zijn beroemd geworden uitspraak ‘j’inventais le mot, pour tuer la chose’ muntte Grégoire met opzet een nieuw begrip om een einde te maken aan een afkeurenswaardig verschijnsel waar nog geen woord voor bestond. Door het verschijnsel een naam te geven, door het te verbinden met de naam van een volksstam waarvan men destijds geloofde dat die medeverantwoordelijk was voor de ondergang van de vereerde antieke beschaving, construeerde Grégoire een beeld en een missie die uiterst effectief bleken te zijn. Niet vaak in de geschiedenis kunnen we de ontstaansgeschiedenis van een begrippenpaar, patrimoine − vandalisme, zo precies documenteren. En niet vaak in de geschiedenis van de westerse beschaving kan worden vastgesteld dat een dergelijke, geconstrueerde antithese nog minstens twee eeuwen het debat over de voors en tegens van het behoud van objecten uit het verleden heeft kunnen bepalen. Het erfgoeddiscours is dankzij Kersaint en Grégoire sindsdien een debat geworden dat met zware retorische middelen wordt gevoerd. Wessel Krul schrijft daarover uitgebreid in deze bundel. Ook aan het denken over en de praktische zorg voor de gebouwde monumenten heeft Frankrijk een beslissende bijdrage geleverd, deze keer vanaf de jaren dertig van de negentiende eeuw. Het zal niet toevallig zijn dat juist in een periode van politieke restauratie enerzijds en van industrialisatie anderzijds de belangstelling voor het behoud van historische gebouwen als monuments historiques in Frankrijk zo snel toenam. Dat heeft geleid tot een vroege vorm van professionalisering op het gebied van de monumentenzorg, die later ook invloed heeft gehad in Nederland in het algemeen en – via de lijn Viollet-le-Duc en Cuypers – op Victor de Stuers. Zoals uit de bijdragen van Roenhorst en Krabbe aan deze bundel blijkt, gebruikte de vooraanstaande katholieke literator J.A. Alberdingk Thijm het woord ‘patrimonium’, als Nederland equivalent van patrimoine, mogelijk voor het eerst in 1844 toen hij sprak over de noodzaak tot bescherming van het bouwkundig erfgoed. Dat woord heeft in Nederland geen brede verspreiding gekend, behalve in de sfeer van protestantse woningbouwverenigingen. In Vlaanderen daarentegen heeft het stevig wortel geschoten en wordt het in dezelfde, brede betekenis gebruikt als het Franse patrimoine. Misschien is aan het feit dat het begrip patrimoine in overdrachtelijke betekenis in Frankrijk is gemunt, te danken dat de Fransen zelf, bijna twee eeuwen later, nadrukkelijk zijn gaan reflecteren op de geschiedenis en de betekenis van dat begrip en zijn implicaties. Een en ander werd in gang gezet met de publicatie door André Chastel in 1980 van een korte geschiedenis van het begrip onder de titel ‘La notion du patrimoine’. 15. F. Choay, L’allégorie du patrimoine (Parijs 1992) 78-79; J.-P. Babelon, A. Chastel, La notion de patrimoine (Parijs 1994) 57-70; A. Chastel, ‘La notion de patrimoine’, in: P. Nora (ed.), Les lieux de mémoire (3 dln.; Parijs 1984-1992) I, 1433-1469. 8 AUP_Erfgoed_boek.indb 8 FRANS GRIJZENHOUT 03-04-2007 11:05:05 Een gewijzigde versie van deze tekst werd kort daarna opgenomen in het eerste deel van een van de meest spraakmakende en gezaghebbende publicaties uit de Franse historiografie, de serie Les lieux de mémoire, die onder redactie van Pierre Nora verscheen in de jaren 1984-1992. Le patrimoine vormt daar, naast le territoire en l’ état, een derde hoofdbestanddeel van datgene wat Nora het materiële aspect van de natie noemt. Onder het hoofd van het patrimonium wordt onder andere aandacht besteed aan het erfgoedbegrip, maar ook aan de vorming van musea, de sociétés savantes, de Inspection des monuments historiques en aan Viollet-le-Duc als restauratiearchitect. Sinds de verschijning van Les lieux de mémoire lijkt le débat patrimonial niet meer weg te denken uit de verschillende Franse media. Een verdere historisering van het begrip werd geleverd door Françoise Choay, die in l’Allégorie du patrimoine (1992) de oorsprong en de ontwikkeling van het gebruik van het woord en het hele discours du patrimoine op een beknopte maar zeer rake manier in kaart bracht.16 Frankrijk kent daarnaast een jaarlijks terugkerend Entretien du Patrimoine, waar op hoog niveau getheoretiseerd en gediscussieerd wordt over allerlei erfgoedzaken. Het is niet verrassend dat Pierre Nora en tal van invloedrijke historici uit zijn kring daarin een vooraanstaande rol spelen, door het leveren van een individuele bijdrage of door de redactie te voeren van de bijbehorende publicaties.17 Daarnaast verschijnen in Frankrijk aan de lopende band publicaties over de historische of de politieke aspecten van het erfgoeddenken18 en wagen auteurs als Jean-Michel Leniaud zich aan meer cultuurfilosofische beschouwingen over theorie en praktijk van de omgang met het erfgoed.19 Heritage, Kulturerbe Voorafgaand aan zijn behandeling van het materiële aspect van de natie onder het hoofd patrimoine, gaf Nora in Les lieux de mémoire ruimte aan een bespreking van de natie in immateriële zin, door hem onderverdeeld in héritage, historiographie en (verbeelde) paysages. Anders dan uit het begin van deze inleiding misschien zou kunnen worden afgeleid, wordt bij héritage niet de opvatting van erfgoed als een geestelijke erfenis behandeld, maar gaat het primair over de sporen van het middeleeuws feodalisme in Frankrijk, variërend van een beschouwing over de sacre van de Franse koningen in Reims tot de rol van de herinnering in kloosters en bij de opstelling van adellijke genealogieën. Zonder Nora ook maar iets tekort te willen doen voor de geweldige prestatie die hij met Les lieux de mémoire heeft geleverd, mag misschien wel worden gezegd dat 16. Choay, L’allégorie du patrimoine; F. Berçé, Des Monuments historiques au Patrimoine du XVIIIe siècle à nos jours - ou ‘ les égarements du cœur et de l’esprit’ (Parijs 2000). 17. P. Nora (ed.), Science et conscience du patrimoine (Parijs 1995); F. Furet (ed.), Patrimoine, temps, espace (Parijs 1997); J. le Goff (ed.), Patrimoine et passions identitaires (Parijs 1998); R. Debray (ed.), L’abus monumental? (Parijs 1999); H. Rousso (ed.), Le regard de l’ histoire (Parijs 2003). 18. P. Poirrier, L. Vadelorge, Pour une histoire des politiques du patrimoine (Parijs 2003). 19. J.-M. Leniaud, L’utopie française. Essai sur le patrimoine (Parijs 1992); J.-M. Leniaud, Chroniques patrimoniales (Parijs 2001); J.-M. Leniaud, Les archipels du passé (Parijs 2002). INLEIDING AUP_Erfgoed_boek.indb 9 9 03-04-2007 11:05:06 de systematiek van de indeling niet altijd even samenhangend en overtuigend is. Maar het globale onderscheid dat Nora maakt tussen héritage en patrimoine is natuurlijk wel relevant, net zoals dat tussen erfenis en erfgoed. Het eerste begrip duidt op een breder repertoire aan goederen (en eventueel gedachten), het tweede is specifieker en daarmee ook dwingender van karakter. Het is opvallend dat de Engelse taal vooral gebruik maakt van die bredere, meer open geformuleerde term heritage. Het woord patrimony, dat specifiek betrekking heeft op het vaderlijk erfdeel in juridische zin, komen we in zijn overdrachtelijke betekenis veel minder tegen in Engeland. Vermoedelijk heeft dat te maken met het feit dat het woord heritage in Engeland aanvankelijk, in de jaren 1950, vooral werd toegepast bij de beschrijving van lokale talen en culturen als onderdeel van het Britse empire. Het accent lag daarbij niet zozeer op de materiële cultuur, maar juist op de taal, de religie, de gewoonten en de gebruiken (we zouden nu misschien zeggen: het immateriële erfgoed) van India, Pakistan, Bengalen en Kashmir. De beschrijving van die oude culturen in termen van een erfenis vormde aan de ene kant een erkenning van het bestaan daarvan, maar bevestigde – misschien ongewild – aan de andere kant het voorbije karakter ervan binnen de termen van het Commonwealth. Dat, brede, open gebruik van het woord heritage in de Engelse taal duurt tot op de dag van vandaag voort, in het bijzonder wanneer wordt gesproken over de geestelijke en materiële erfenis van minderheden en hun ‘bijdrage’ aan ‘de’ cultuur.20 Heritage is ook in een ander opzicht in het Engelse taalgebruik een ruimer begrip dan het Nederlandse ‘erfgoed’. In het Engelse begrip zit al heel lang de waardering besloten voor de natuur en het gecreëerde landschap. Hoewel Nederland sinds de negentiende eeuw ook zijn ‘natuurmonumenten’ kent, wordt er hier maar sporadisch van ‘natuurlijk’ of ‘landschappelijk erfgoed’ gesproken. Willemien Roenhorst maakt elders in deze bundel duidelijk hoe het begrip ‘natuurmonument’ in Nederland ontstond (overigens voornamelijk onder Duitse invloed) en hoe natuur- en stedenschoon omstreeks 1900 beschouwd gingen worden als beschermingswaardig. In de bijdrage van Martijn Eickhoff wordt uit de doeken gedaan hoe het erfgoedbegrip zich op het terrein van de archeologische monumentenzorg de laatste jaren heeft verbreed tot de actieve bescherming van historisch cultuurlandschap. In Engeland klinken al die zaken al heel lang in het begrip heritage mee, net zoals het woord conservation daar op een volstrekt vanzelfsprekende manier niet alleen wordt toegepast op culturele objecten maar ook op natuurlijk of aangelegd landschap. In de activiteiten van de organisatie English Heritage, onder deze naam opgericht in 1982, komen beide aspecten op een evenwichtige wijze naar voren: de bescherming van historische huizen gaat daar hand in hand met die van historische landschappen en parken. 20. R.C. Dutt, Cultural heritage of Bengal: a biographical and critical history from the earliest times closing with a review of intellectual progress under British rule in India (Calcutta 19623); S.M. Ikram en P. Spear (ed.), The cultural heritage of Pakistan (Oxford 1955); C.P. Ramaswami Aiyar e.a., The cultural heritage of India (Calcutta 1953-19622). 10 AUP_Erfgoed_boek.indb 10 FRANS GRIJZENHOUT 03-04-2007 11:05:06 Voordat we ons wenden tot de meest recente invullingen van het heritage-concept, richten we kort de blik op het Duitse taalgebied. Daar zien we het woord Erbe aanvankelijk gebruikt worden in de eerder geschetste ruime betekenis van ‘geestelijke erfenis’ in titels van voordrachten als Das Erbe der Alten (1911) of Das Mennonitentum. Sein Erbe, seine Aufgabe, sein Geist (1925).21 Veel eerder dan op tastbare cultuurgoederen wordt de term Erbe in Duitsland vervolgens toegepast op de meest vluchtige van alle kunstvormen, de muziek. Als voortzetting van de in de negentiende eeuw begonnen serie Denkmäler deutscher Tonkunst (1892-1931) begint het Staatliches Institut für deutsche Musikforschung in 1935 aan de serie Das Erbe deutscher Musik, waarvan de eerste serie Reichsdenkmale wordt genoemd. Zoals hieruit blijkt, kon het woord Denkmal in het Duitse taalgebied ook worden toegepast op muziekwerken, of in elk geval op de toplaag daarvan.22 Opvattingen over muziek als bijzondere vorm van cultureel erfgoed krijgen in deze bundel geen aparte behandeling.23 Wel gaan verschillende auteurs (Ketelaar, Langereis, Krabbe, Roenhorst, Kuitert) in op de historische toepassing van woorden als ‘monument’ en ‘gedenkteken’ in het Nederlandse taalgebied op een breed scala aan individuele culturele prestaties van formaat uit het verleden. Het bewuste archaïsme in de term Reichsdenkmale (in plaats van Reichsdenkmäler) dat in 1935 werd gebezigd, moet ons er verder aan herinneren dat het woord Erbe in de jaren 1933-1945 werd geannexeerd door de nationaal-socialistische beweging, vooral op het gebied van de volkscultuur. Die gaf daaraan – meestal onder de benaming Ahnenerbe – een engGermaanse programmatische invulling.24 Als tegenbeweging verschijnen na de Tweede Wereldoorlog titels als Humanismus als Erbe und Aufgabe (1946) en Erbe und Zukunft des Abendlandes (1948), waarin oud-Europese, christelijke en humanistische waarden worden voorgehouden bij de wederopbouw van het vernietigde Duitsland.25 Die wederopbouw beperkte zich echter niet tot Duitsland. Na de totstandkoming van de Europese Economische Gemeenschap in 1948 gaat heel Europa op zoek naar een gemeenschappelijke geestelijke, culturele en materiële erfenis, die gedefinieerd wordt als 21. O. Immisch, Das Erbe der Alten: sein Wert und seine Wirkung in der Gegenwart (Berlijn 1911); A. Fast, Das Mennonitentum. Sein Erbe, seine Aufgabe, sein Geist. Zwei Vorträge und eine Predigt anläßlich des 400jährigen Reformationsjubiläums der Taufgesinnten oder Mennoniten im Januar 1925 (z.pl. z.j. [1925]). 22. Das Erbe deutscher Musik, Reihe 1: Reichsdenkmale (23 dln.; Leipzig 1935-1943); Heinz Kindermann (ed.), Lebendiges Erbe: Festschrift aus dem Kreise der Mitarbeiter an der Monumentalsammlung ‘Deutsche Literatur’ zum 60. Geburtstage ihres Verlegers Dr. Ernst Reclam (Leipzig 1936). 23. L. Samama, ‘De professionalisering van de muziekwetenschap in Nederland in de negentiende eeuw en de Vereeniging van Noord-Nederlandsche Muziekgeschiedenis’, De Negentiende Eeuw 13 (1989) nr. 1, 39-54. 24. O. Thiele (ed.), Das germanische Erbe in der deutschen Volkskultur: die Vorträge des 1. deutschen Volkskundetages zu Braunschweig (München 1939); J.O. Plassmann, De ring van ’t jaar. Een wegwijzer naar het Germaansch erfgoed der vaderen (Brussel 1944). Voor het Ahnenerbe zie de diverse studies van M.H. Kater, m.n. Das ‘Ahnenerbe’ der SS 1933-1945. Ein Beitrag zur Kulturpolitik des Dritten Reiches (München 19972). Met dank aan Martijn Eickhoff. 25. A. Lesky, Humanismus als Erbe und Aufgabe (Innsbruck 1946); Friedrich Dessauer e.a., Erbe und Zukunft des Abendlandes (Bern 1948). INLEIDING AUP_Erfgoed_boek.indb 11 11 03-04-2007 11:05:06 een common cultural heritage waaraan de individuele naties ieder een bijdrage hebben geleverd. De afschuw over de vernietigingen van de Tweede Wereldoorlog lijkt daarbij een beslissende stimulans te hebben opgeleverd om die erfenis niet louter in geestelijke zin op te vatten. Men was zich op een onontkoombare manier bewust geworden van het feit dat niet alleen de geestelijke Europese erfenis kwetsbaar was en revitalisering behoefde, maar dat de materiële objecten waarin die erfenis was neergeslagen in tijden van oorlog onherstelbaar beschadigd konden worden. De aandacht richtte zich dan ook na de oorlog op afspraken en protocollen voor het behoud van het ‘cultureel erfgoed’ zoals dat bewaard werd in musea, archieven en bibliotheken.26 De Europese beweging is een belangrijke promotor geweest van de gedachte dat er zoiets bestaat als een gemeenschappelijk Europees erfgoed en dat die gedachte in beschermingswaardige gebouwen en voorwerpen is terug te vinden. In allerlei conventies en charters wordt het begrippenpaar ‘cultureel erfgoed’ vanaf de jaren 1950 in vele talen binnen de Gemeenschap verspreid. In Nederland lijkt vooral het Europees Monumentenjaar 1975 beslissend te zijn geweest voor de distributie en de acceptatie van die term. In een discussienota van de Raad der Europese Gemeenten uit 1974 wordt in de inleiding nog onwennig gesproken van ‘het bouwkunstig erfgoed, zoals het wel eens plechtstatig wordt genoemd’.27 Maar in het Charter van Amsterdam uit 1975 over de monumentenzorg wordt al zonder enige terughoudendheid gesproken over het architecturaal erfgoed. En met de verschijning van het boek van Duparc in datzelfde jaar brak de term ‘cultureel erfgoed’ in de huidige betekenis definitief door in het Nederlandse spraakgebruik. Europa, de natie en de wereld Daarmee zijn we aanbeland bij een van de vele paradoxen die gepaard gaan met het woord ‘erfgoed’. Op het moment dat de gedachte van een gemeenschappelijke Europese erfenis met kracht wordt gepropageerd, wordt diezelfde gedachte ogenblikkelijk vertaald, toegepast en in zekere zin ook direct weer afgegrensd in een nationale context. Want wie spreekt over cultureel erfgoed, spreekt vaak in één ademtocht van ‘nationaal cultureel erfgoed’ of, nog liever, van ‘ons nationaal cultureel erfgoed’. Die formulering heeft een sterk programmatisch, om niet te zeggen ideologisch karakter. Er zit een duidelijk element van toe-eigening in, die vooral in de huidige discussies over de teruggave van geroofde cultuurgoederen een wrange bijsmaak heeft. Erfgoed wordt geclaimd en teruggeclaimd, letterlijk en figuurlijk, door nationale staten, door families wier bezit 26. Nelson R. Burr, Safeguarding our cultural heritage: a bibliography on the protection of museums, works of art, monumental archives, and libraries in time of war (Washington 1952). Vergelijk voor de terminologie daarentegen: J.K. van der Haagen, Onze roerende schatten van wetenschap en kunst gedurende de oorlogsjaren (Apeldoorn 1945). De aandacht resulteerde in de Convention for the protection of cultural property in the event of armed conflict (Den Haag 1954). 27. Monument en samenleving. Een toekomst voor ons verleden. Discussienota van de Raad der Europese Gemeenten (z.pl. z.j. [1974]) 4. 12 AUP_Erfgoed_boek.indb 12 FRANS GRIJZENHOUT 03-04-2007 11:05:06 tijdens de oorlog onteigend is. De inzet, in emotionele en financiële zin, is hoog. De bestempeling van een voorwerp of een verschijnsel tot ‘erfgoed’ werpt direct ook een taboe op: wee degene die durft te betwijfelen dat iets níet tot het erfgoed behoort van de groep die deze claim legt. En wee degene die durft te zeggen dat hij dat erfgoed niet wenst te aanvaarden of zelfs verwerpt. De wortels van de nationale toe-eigening van ‘erfgoed’ liggen in de zeventiende, achttiende en vooral in de negentiende eeuw van onze geschiedenis. Na een lange periode waarin oudheden (antiquitates) primair werden gezocht in termen van de erfenis van de klassieken, werden ze vooral sinds de achttiende eeuw in toenemende mate gedefinieerd in regionale (Zaanse, Zeeuwse, Hollandse) of nationale (Nederlandse, vaderlandse) termen. ‘Oudheden’ werden steeds meer die zaken genoemd, materieel of immaterieel, die het ene gebied of het ene land onderscheidden van het andere. Daarbij valt overigens op dat die vaderlandse oudheden – waaraan voornamelijk een historische betekenis werd toegekend – dikwijls juist op een strikt lokaal niveau werden gemusealiseerd en gewaardeerd.28 Wie in Nederland van ‘nationaal cultureel erfgoed’ hoort spreken, denkt wellicht ook, of misschien zelfs wel in de eerste plaats, aan de Nederlandse kunst van de Gouden Eeuw. Die overheersing van de kunst in het associatieveld rond het begrip ‘cultureel erfgoed’ bestaat eigenlijk pas sinds de jaren 1920. Dat wil niet zeggen dat men voor die tijd geen oog had voor de bijzondere kwaliteiten van de Nederlandse kunstproductie van de Gouden Eeuw. De dichter E.J. Potgieter roemde bijvoorbeeld in zijn lofspraak op de historische portretten in het Rijksmuseum, toen nog in het Trippenhuis te Amsterdam (1844), Hollands ‘schilderschool, de oorspronkelijke, met zijnen strijd voor de vrijheid geboren, en die de helden van deze heeft veraanschouwelijkt en vereeuwigd; eene eerzuil, door dat geslacht zich zelf gesticht […]’. Ofschoon ook bij Potgieter het historisch belang van de besproken schilderijen nog steeds de boventoon voert, is er tevens sprake van een volwaardig besef van de unieke betekenis van de Nederlandse schilderkunst van de Gouden Eeuw. Des te kritischer is Potgieter, dertig jaar vóór De Stuers, over de uitverkoop van die kunst naar het buitenland en over ‘hoe onverschillig onze achttiende eeuw de nalatenschap bewaarde die, in welsprekend zwijgen, het vonnis der erfgenamen wees’.29 Er was echter de door Willemien Roenhorst in deze bundel beschreven emancipatie van het schoonheidsbegrip omstreeks 1900 voor nodig om de weg vrij te maken voor een veel sterker esthetiserende en kunsthistorische inkleuring van het concept ‘nationaal cultureel erfgoed’. De herinrichting in het interbellum van het Rijksmuseum onder leiding van directeur Schmidt Degener – waarbij kunst en geschiedenis 28. Zie de bijdragen van Langereis en Grijzenhout in deze bundel. 29. E.J. Potgieter, Jan, Jannetje en hun jongste kind – Het Rijksmuseum (Amsterdam 19073, oorspr. editie 1844) 50-51; E.S. Bergvelt, Pantheon der Gouden Eeuw. Van Nationale Konst-Gallerij tot Rijksmuseum van Schilderijen (1798-1896) (diss. Amsterdam (Universiteit van Amsterdam) 1998) en E.S. Bergvelt, ‘Nationale onverschilligheid? Schilderkunst als erfgoed in Nederland en Groot-Brittannië in de negentiende eeuw’, in: R. van der Laarse (ed.), Bezeten van vroeger. Erfgoed, identiteit en musealisering (Amsterdam 2005) 102-123. INLEIDING AUP_Erfgoed_boek.indb 13 13 03-04-2007 11:05:07

Author Frans Grijzenhout Isbn 9789053569122 File size 10MB Year 2009 Pages 336 Language Dutch File format PDF Category Religion Book Description: FacebookTwitterGoogle+TumblrDiggMySpaceShare Erfgoed. Dat woord verschijnt keer op keer, in geleerde publicaties, in tijdschriften, in kranten. Het wordt, met toenemend gemak, in de mond genomen, door politici, ambtenaren, museumdirecteuren, archeologen, journalisten. Het gebruik van het woord kent van oudsher twee hoofdbestemmingen. Aan de ene kant wordt het toegepast op een breed scala aan voorwerpen. Dan gaat het over objecten in musea: schilderijen, tekeningen, beeldhouwkunst, archeologische en historische voorwerpen. Het wordt toegepast op de kilometerslange inventaris van talrijke archieven. Het gaat over gebouwde monumenten, tegenwoordig ook over bewaard gebleven elementen van historisch landschap. Maar ook minder statische en soms minder grijpbare voorstellingen en creaties uit heden en verleden worden inmiddels tot het erfgoed gerekend: literatuur, toneel, muziek, film, televisie.     Download (10MB) Sept Récits Initiatiques Tirés Du Yoga-vâsistha Ecrits sur l’hésychasme : Une tradition contemplative Introduction à la biologie du développement De eerste Moslimse vorstendommen op Java Neun Minuten Ewigkeit Load more posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *